صدر الحكماء الالهيين در الشواهد الربوبيه « 1 » و اسفار فرموده است : « اگر قائلى بگويد حيوان در عالم اعلا اگر موجود باشد بايد حساس باشد ، چون حساس فصل انسان است . حس بدون انفعال مادى و جسمانى محقق نخواهد شد . چگونه ممكن است كه در جواهر كريمه و عقول مجرده انفعال جسمانى محقق گردد . جواب آن است كه نسبت حس حيوان مادى به حس حيوان عقلى مثل نسبت حيوان لحمى به حيوان عقلى مىباشد . حسى كه در عالم ادنى و ماده است ، شبيه حس در عالم اعلا نمىباشد . حس در اين عالم بر منهج موجودات محسوس است . لذا بصر حيوان مادى و سفلى متعلق و متصل به حيوان عقلى و هكذا سمع و شم و ذوق آن متصل به سمع و ذوق و شم حيوان عقلى مىباشد ، نظير اتصال نار موجود در اين نشأه به آتش موجود در عالم غيب . حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله به حواس باطنه امور غائبه را ادراك نموده‌اند « 2 » . در ذوق گفت : « أبيت عند ربى يطعمنى و يسقينى » و در شم فرمود : « انّي لأجد « لأشّم » نفس الرحمان من جانب اليمن » و در رؤيت بصرى فرمود : « زويت لى الأرض فأريت مشارقها و مغاربها » و در لمس و مس فرمود : « وضع اللّه بكتفى يده فاحس الجلد

--> ( 1 ) . شواهد ، ص 115 ؛ اسفار ، ص 124 . ( 2 ) . اين كشف را اهل عرفان كشف صورى ناميده‌اند . در اين موارد حق تعالى به خاتم الانبياء - سلام اللّه عليه - به اسم سميع و بصير تجلى كرده است . عبد در اين مقام مىشنود آنچه را كه ديگران نمىشنوند و مىبيند آنچه را كه ديگران نمىبينند . اين مقام ناشى از تجلى حق به اسم مدرك در عين سالك است . حقيقت محمديه صلّى اللّه عليه و آله چون جامع جميع نشآت و حافظ جميع حضرات است ، مشاعر ظاهريه او متصل به مشاعر مثالى و مشاعر مثاليش متصل به مشاعر عقلى و باطنى است و بنابر وحدت سنخى هر مرتبهء عالى جامع مراتب دانى مىباشد . همه مبادى ادراكاتش صلّى اللّه عليه و آله از قوه به فعليت خارج گرديده است . به همين معنا « يعنى به وحدت سنخى » اشاره شده است * « ان هذه الحسايس عقول ضعيفة و تلك العقول حسائس قوية » . ( * ) - اثولوجيا از شيخ يونانى .